Estetologia Medyczna i Kosmetologia

Home | Artykuły | Rada Naukowa | Redakcja | Dla Autorów | Prenumerata | Reklama | Kontakt | English

Analiza składników deklarowanych przez producentów jako „aktywne” w szamponach trychologicznych przeciw wypadaniu włosów

Ewelina Szendzielorz, Radosław Śpiewak

Zakład Dermatologii Doświadczalnej i Kosmetologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum, Kraków

Sugerowany sposób cytowania: Szendzielorz E, Śpiewak R. Analiza składników deklarowanych przez producentów jako „aktywne” w szamponach trychologicznych przeciw wypadaniu włosów. Estetol Med Kosmetol. 2024; 14: 001.pl. DOI: 10.14320/EMK.2024.001.pl

Streszczenie

Na rynku pojawia się coraz więcej produktów trychologicznych przeciw wypadaniu włosów. Producenci i dystrybutorzy takich produktów z reguły podkreślają obecność "składników aktywnych", które według ich zapewnień mają przeciwdziałać wypadaniu włosów. Wstępne analizy wykazały, że w odniesieniu do wielu spośród takich substancji w literaturze medycznej nie ma wyników badań naukowych, które potwierdzałyby przypisywane im efekty. W celu weryfikacji takich deklaracji producentów podjęliśmy systematyczne analizy opublikowanych badań wpływu poszczególnych składników szamponów na włosy. Przeprowadzenie takich analiz wymagało jednak utworzenia listy składników szamponów trychologicznych, które zgodnie z zapewnieniami producentów mają hamować wypadanie włosów. Cel: Celem niniejszej pracy była zatem analiza dostępnych na polskim rynku szamponów trychologicznych pod kątem składników deklarowanych przez producentów jako aktywne przeciw wypadaniu włosów. Materiał i metody: Analizą objęliśmy trychologiczne szampony przeciw wypadaniu włosów dostępne na polskim rynku między lutym 2022 a majem 2023 roku. Przeanalizowaliśmy składy podane na opakowaniach oraz załączonych przez producentów materiałach informacyjnych do produktów. Na tej podstawie utworzyliśmy listę składników deklarowanych jako aktywne przeciw wypadaniu włosów. Kolejnym etapem był przegląd indeksowanej literatury naukowej pod kątem badań skuteczności poszczególnych składników przeciw wypadaniu włosów. Wyniki: Kryteria włączenia do niniejszej analizy spełniło 41 szamponów trychologicznych od 16 producentów. W ich deklarowanych składach występowało łącznie 111 składników przedstawianych jako "aktywne" przeciw wypadaniu włosów, średnio 2,7 składników "aktywnych" na jeden produkt. Wśród składników deklarowanych jako aktywne najczęściej występujących w szamponach trychologicznych, kofeina (INCI: Caffeine) występowała w składzie pięciu szamponów, wyciąg z pieprzowca owocowego (papryka owocowa, INCI: Capsicum extract) w składzie sześciu szamponów, zaś wyciąg z palmy sabałowej (INCI: Serenoa serrulata extract) w składzie dziesięciu szamponów. Spośród 111 składników deklarowanych jako "aktywne", 75 (67,5%) występowało zaledwie w pojedynczych produktach. Analiza literatury naukowej wykazała, że w przypadku większości składników brakuje wyników badań naukowych, które potwierdzałyby tezy o rzekomym korzystnym ich wpływie na włosy. Najbardziej bogatą dokumentację naukową działania na włosy mają kofeina (INCI: Caffeine, 9 badań) oraz adenozyna (INCI: Adenosine, 7 badań). Wnioski: Producenci szamponów trychologicznych reklamują swoje produkty wymieniając rozliczne "składniki aktywne", z których większość występuje zaledwie w pojedynczych produktach. Najwięcej opublikowanych badań naukowych nad wpływem na wzrost i wypadanie włosów poświęcono kofeinie i adenozynie, ponadto pojedyncze badania dedykowano melatoninie i pochodnym łożyska. Część przedstawianych jako "aktywne" składników szamponów trychologicznych była badana jedynie w postaci preparatów złożonych, zatem niemożliwe jest przypisanie obserwowanego efektu do konkretnego pojedynczego składnika. Zdecydowana większość składników deklarowanych jako "aktywne" w szamponach przeciw wypadaniu włosów w ogóle nie została przebadana pod kątem ich wpływu na włosy.

Słowa kluczowe: szampony trychologiczne, składniki aktywne, wypadanie włosów, trychologia.

| English version |

Wstęp

Na rynku pojawia się coraz więcej produktów trychologicznych przeciw wypadaniu włosów. Producenci i dystrybutorzy takich produktów z reguły podkreślają obecność "składników aktywnych", które według ich zapewnień mają przeciwdziałać wypadaniu włosów. Wstępne analizy wykazały, że w odniesieniu do wielu spośród takich substancji w literaturze medycznej nie ma wyników badań naukowych, które potwierdzałyby przypisywane im efekty.

Cel

Celem niniejszej pracy była odpowiedź na pytanie czy składniki szamponów trychologicznych przedstawiane przez producentów jako " aktywne przeciw wypadaniu włosów" faktycznie mają takie efekty potwierdzone w badaniach klinicznych.

Materiał i metody

Analiza składu szamponów trychologicznych

Analizie poddano deklarowane składy szamponów trychologicznych sprzedawanych w Polsce od lutego 2022 do maja 2023 roku. Pierwszym kryterium włączenia danego szamponu do analizy było zamieszczenie na etykiecie produktu deklaracji producenta na temat działania szamponów w języku polskim typu "anty-wypadanie włosów", "szampon przeciw wypadaniu włosów", "zapobiegający wypadaniu włosów", "wzmacniający włosy", "na łysienie androgenowe", "hamujący wypadanie włosów", lub angielskim: "hair loss shampoo", "anti hair loss", "hair loss prevention ". Drugim kryterium włączenia do badań była dostępność pełnego składu danego produktu na stronie internetowej producenta. Przeanalizowano składy wszystkich włączonych do analizy szamponów i wyodrębniono składniki deklarowane przez producentów jako aktywne przeciw wypadaniu włosów.

Analiza opublikowanych badań naukowych

Kolejnym etapem pracy było wyszukanie opublikowanych dowodów naukowych na temat wpływu na wzrost lub wypadanie włosów składników wyodrębnionych na wcześniejszym etapie. Od stycznia do maja 2024 roku przeprowadzono kwerendę w bazach bibliograficznych PubMed, Scopus oraz Web of Science według schematu "X AND (hair OR alopecia OR effluvium OR bald OR pilo* OR pili)", w którym w miejsce "X" wstawiano to nazwy wyodrębnionych wcześniej składników "aktywnych". Bazy danych przeszukano od początku ich istnienia. W każdej bazie zastosowano opcję wyszukiwania we wszystkich polach rekordu.

Wyniki

W pierwszym etapie analizy zidentyfikowano 41 szamponów na wypadanie włosów oferowanych przez 16 firm trychologicznych (Tabela 1).

Table 1. Wykaz firm trychologicznych oraz ich szamponów przeciw wypadaniu włosów.

Wśród 111 indywidualnych składników przedstawianych jako "aktywne", 75 (67,5%) składników występowało w pojedynczych szamponach,19 (17,1%) - po 2 szampony, 11 (9,9%) - po trzy, 3 (2,8%) - po cztery. Wśród składników deklarowanych jako aktywne najczęściej występujących w szamponach trychologicznych, kofeina (INCI: Caffeine) pojawiała się w składzie pięciu szamponów, ekstrakt pieprzowca owocowego (INCI: Capsicum frutescens extract) był obecny w sześciu szamponach, zaś wyciąg z palmy sabałowej (INCI: Serenoa serrulata fruit extract) w dziesięciu szamponach. Wobec mnogości składników "aktywnych", które były wykazywane w pojedynczych produktach, dalszymi analizami objęto 36 składników pojawiających się w co najmniej w dwóch szamponach (Tabela 2). Kwerendy bibliograficzne zwróciły łącznie 103 641 artykułów, z których usunięto 19 319 duplikatów. Ostatecznie 84 322 artykuły przeszły wstępną selekcję na podstawie tytułu i streszczenia, która wyodrębniła 610 artykułów do analizy pełnotekstowej. Do ostatecznej analizy włączono publikacje przedstawiające wyniki badań oryginalnych nad wpływem substancji z Tabeli 2 na wypadanie lub wzrost włosów. Wykluczono artykuły dotyczące pielęgnacji włosów oraz suplementów diety, jak również badania opublikowane wyłącznie w formie streszczeń, posterów, recenzji lub raportów z konferencji. Ostatecznie do szczegółowej analizy zakwalifikowano 29 publikacji. Wyniki przeglądu systematycznego przedstawia Tabela 3.

Tabela 2. Składniki deklarowane przez producentów jako "aktywne", które występowały w więcej niż jednym szamponie.

Tabela 3. Zidentyfikowane publikacje wyników badań nad efektami składników deklarowanych przez producentów szamponów jako "aktywne".

Dyskusja

Problem nadmiernej utraty włosów dotyczy wielu ludzi niezależnie od płci i wieku. W związku z tym firmy kosmetyczne prześcigają się we wprowadzaniu na rynek produktów, które miałyby temu problemowi zaradzić. Ze względu na powszechność stosowania, najczęstszą formą produktów przeciw wypadaniu włosów są szampony. W działaniach marketingowych producenci deklarują, że ich produkty zawierają składniki o "udowodnionym naukowo działaniu" przeciw wypadaniu włosów i łysieniu. Przedstawiona analiza składów szamponów ujawnia problem z wiarygodnością takich twierdzeń. Twierdzenia o "udowodnionej naukowo" skuteczności poszczególnych składników wymagają oparcia w wynikach badań naukowych. Pojedyncze badania eksperymentalne, jakkolwiek interesujące, lub eksperymenty na zwierzętach nie mogą być traktowane jako niezbite dowody skuteczności danego składnika. Na przykład, patrząc na wyniki badań na zwierzętach (myszy, szczury) należy pamiętać o istotnych różnicach morfologicznych i fizjologicznych między włosami ludzkimi a sierścią zwierząt laboratoryjnych. Ponadto modele laboratoryjne utraty włosów stosowana w tych badaniach, takie jak golenie futra lub depilacja chemiczna, niewiele mają wspólnego z wypadaniem włosów lub łysieniem u mężczyzn i kobiet. Tym bardziej wyniki badań in vitro, nad wpływem wybranych składników na hodowane w szalce Petriego jednostki włosowe lub ekspresję markerów molekularnych w niewielkim stopniu oddają złożone zjawiska zachodzące w obrębie owłosionej skóry głowy [30].

Rozstrzygającym i w istocie jedynym liczącym się kryterium "aktywności" danego składnika są randomizowane i kontrolowane badania kliniczne przeprowadzone u ludzi z określonymi typami łysienia. Co więcej, efekt danego składnika można uznać za "pewny", gdy zgodnie potwierdzają to wyniki badań klinicznych przeprowadzonych w różnych ośrodkach. Zdecydowana większość wymienianych "składników aktywnych" nie przeszło badań klinicznych. Co więcej, wiele z nich nie było przedmiotem żadnych badań, nawet eksperymentalnych, a zatem twierdzenia o ich rzekomej aktywności można potraktować jako zabieg marketingowy. W świetle przedstawionych analiz, najbardziej bogatą dokumentację naukową mają kofeina, adenozyna, melatonina i pochodne łożyska. Rozstrzygnięcie na temat wiarygodności oraz wydźwięku tych badań będzie celem dalszych przeglądów systematycznych. Liczymy, że pozwolą one odpowiedzieć na pytanie, czy i które wskazywane przez producentów szamponów trychologicznych jako "aktywne" składniki mają faktycznie potwierdzoną skuteczność w badaniach naukowych. (Od redakcji: wzmiankowane przeglądy ukazały się w latach 2024-2025 [31-35].)

Wnioski

• Producenci szamponów trychologicznych reklamują swoje produkty wymieniając rozliczne "składniki aktywne", z których większość występuje zaledwie w pojedynczych produktach.
• Najwięcej opublikowanych badań naukowych nad wpływem na wzrost i wypadanie włosów poświęcono kofeinie i adenozynie, ponadto pojedyncze badania dedykowano melatoninie i pochodnym łożyska.
• Część przedstawianych jako "aktywne" składników szamponów trychologicznych była badana jedynie w postaci preparatów złożonych, zatem niemożliwe jest przypisanie obserwowanego efektu do konkretnego pojedynczego składnika.
• Zdecydowana większość składników deklarowanych jako "aktywne" w szamponach przeciw wypadaniu włosów w ogóle nie została przebadana pod kątem ich wpływu na włosy.

Piśmiennictwo

1. Pekmezci, E.; Dundar, C.; Turko˘ glu, M. A proprietary herbal extract against hair loss in androgenetic alopecia and telogen effluvium: A placebo-controlled, single-blind, clinical-instrumental study. Acta Dermatovenerol. Alp. Pannonica Adriat. 2018, 27, 51-57. https://doi.org/10.15570/actaapa.2018.13.
2. Chen, D.; Yu, F.; Wang, C.; Chen, H.; Tan, J.; Shi, Q.; He, X.; Liu, X.; Wang, F.; Zhao, H. Anti-hair loss effect of a shampoo containing caffeine and adenosine. J. Cosmet. Dermatol. 2024, 00, 1-7. https://doi.org/10.1111/jocd.16347.
3. Garre, A.; Piquero, J.; Trullas, C.; Martinez, G. Efficacy and Safety of a New Topical Hair Loss-Lotion Containing Oleanolic Acid, Apigenin, Biotinyl Tripeptide-1, Diaminopyrimidine Oxide, Adenosine, Biotin and Ginkgo biloba in Patients with Androgenetic Alopecia and Telogen effluvium: A Six-month Open-Label Prospective Clinical Study. J. Cosmo. Trichol. 2018. https://doi.org/10.4172/2471-9323.1000132
4. Faghihi, G.; Iraji, F.; Rajaee Harandi, M.; Nilforoushzadeh, M.A.; Askari, G. Comparison of the efficacy of topical minoxidil 5% and adenosine 0.75% solutions on male androgenetic alopecia and measuring patient satisfaction rate. Acta Dermatovenerol. Croat. 2013, 21, 155-159.
5. Iwabuchi, T.; Ideta, R.; Ehama, R. et al. Topical adenosine increases the proportion of thick hair in Caucasian men with androgenetic alopecia. J. Dermatol. 2016, 43, 567-570. https://doi.org/10.1111/1346-8138.13159.
6. Oura, H.; Iino, M.; Nakazawa, Y. et al. Adenosine increases anagen hair growth and thick hairs in Japanese women with female pattern hair loss: a pilot, double-blind, randomized, placebo-controlled trial. J. Dermatol. 2008, 35, 763-767. https://doi.org/10.1111/j.1346-8138.2008.00564.x.
7. Watanabe, Y.; Nagashima, T.; Hanzawa, N. et al. Topical adenosine increases thick hair ratio in Japanese men with androgenetic alopecia. Int. J. Cosmet. Sci. 2015, 37, 579-587. https://doi.org/10.1111/ics.12235.
8. Kim, J.; Shin, J.y.; Choi, Y.-H.; Joo, J.H.; Kwack, M.H.; Sung, Y.K.; Kang, N.G. Hair Thickness Growth Effect of Adenosine Complex in Male-/Female-Patterned Hair Loss via Inhibition of Androgen Receptor Signaling. Int. J. Mol. Sci. 2024, 25, 6534. https://doi.org/10.3390/ijms25126534.
9. Reygagne, P.; Mandel, V.D.; Delva, C. et al. An anti-hair loss treatment in the management of mild androgenetic alopecia: Results from a large, international observational study. Dermatol. Ther. 2021, 34, 15134. https://doi.org/10.1111/dth.15134.
10. Merja, A.; Patel, N.; Patel, M.; Patnaik, S.; Ahmed, A.; Maulekhi, S. Safety and efficacy of REGENDIL™ infused hair growth promoting product in adult human subject having hair fall complaints (alopecia). J. Cosmet. Dermatol. 2023, 23, 938-948. https://doi.org/10.1111/jocd.16084.
11. Turlier, V.; Darde, M.S.; Loustau, J.; Mengeaud, V. Assessment of the effects of a hair lotion in women with acute telogen effluvium: a randomized controlled study. J. Eur. Acad. Dermatol. Venereol. 2021, 35, 12-20. https://doi.org/10.1111/jdv.17245.
12. Pelfini, C.; Fideli, D.; Speziali, A.; Vignini, M. Effects of a topical preparation on some hair growth parameters, evaluated utilizing a morphometric computerized analysis. Int. J. Cosmet. Sci. 1987, 9, 1-11. https://doi.org/10.1111/j.1467-2494.1987.tb00455.x.
13. Marotta, J.C.; Patel, G.; Carvalho, M.; Blakeney, S. Clinical Efficacy of a Topical Compounded Formulation in Male Androgenetic Alopecia: Minoxidil 10%, Finasteride 0.1%, Biotin 0.2%, and Caffeine Citrate 0.05% Hydroalcoholic Solution. Int. J. Pharm. Compd. 2020, 24, 69-76.
14. Dhurat, R.; Chitallia, J.; May, T.W.; Ammani, M.; Madhukara, J.J.; Anandan, S.; Vaidya, P.; Klenk, A. An Open-Label Randomized Multicenter Study Assessing the Noninferiority of a Caffeine-Based Topical Liquid 0.2% versus Minoxidil 5% Solution in Male Androgenetic Alopecia. Skin Pharmacol. Physiol. 2017, 30, 298-305.
15. Sisto, T.; Bussoletti, C.; Celleno, L. Efficacy of a Cosmetic Caffeine Shampoo in Androgenetic Alopecia management. II Note. J. Appl. Cosmetol. 2013, 31, 57-66.
16. Bussoletti, C.; Mastropietro, F.; Tolaini, M.V.; Celleno, L. Use of a Caffeine Shampoo for the Treatment of Male Androgenetic Alopecia. J. Appl. Cosmetol. 2010, 28, 753-762.
17. Sisto, T.; Bussoletti, C.; Celleno, L. Role of a Caffeine Shampoo in Cosmetic Management of Telogen Effluvium. J. Appl. Cosmetol. 2013, 31, 139-145.
18. Welzel, J.; Wolff, H.H.; Gehring, W. Reduction of telogen rate and increase of hair density in androgenetic alopecia by a cosmetic product: Results of a randomized, prospective, vehicle-controlled double-blind study in men. J. Cosmet. Dermatol. 2022, 21, 1057-1064. https://doi.org/10.1111/jocd.14158.
19. Rapaport, J.; Sadgrove, N.J.; Arruda, S.; Swearingen, A.; Abidi, Z.; Sadick, N. Real World, Open-Label Study of the Efficacy and Safety of a Nowel Serum in Androgenetic Alopecia. J. Drugs Dermatol. 2023, 22, 559-564. https://doi.org/10.1111/jocd.16347.
20. Samadi, A.; Rokhsat, E.; Saffarian, Z.; Goudarzi, M.M.; Kardeh, S.; Nasrollahi, S.A.; Firooz, A. Assessment of the efficacy and tolerability of a topical formulation containing caffeine and Procapil 3% for improvement of male pattern hair loss. J. Cosmet. Dermatol. 2024, 23, 1492-1494. https://doi.org/10.1111/jocd.16102.
21. Fischer, T.W.; Trüeb, R.M.; Hänggi, G. Innocenti M, Elsner P. Topical melatonin for treatment of androgenetic alopecia. Int. J. Trichology. 2012, 4, 236-245. https://doi.org/10.4103/0974-7753.111199.
22. Fischer, T.W.; Burmeister, B.; Schmidt, H.W.; Elsner, P. Melatonin increases anagen hair rate in women with androgenetic alopecia or diffuse alopecia: results of a pilot randomized controlled trial, British J. of Dermatol. 2004, 2, 341-345. https://doi.org/10.1111/j.1365-2133.2004.05685.x.
23. Lueangarun, S.; Panchaprateep, R. An Herbal Extract Combination (Biochanin A, Acetyl tetrapeptide-3, and Ginseng Extracts) versus 3% Minoxidil Solution for the Treatment of Androgenetic Alopecia: A 24-week, Prospective, Randomized, Triple-blind, Controlled Trial. J. Clin. Aesthet. Dermatol. 2020, 13, 32-37.
24. Byeon, J.Y.; Choi, H.J.; Park, E.S.; Kim, J.Y. Effectiveness of Hair Care Products Containing Placental Growth Factor for the Treatment of Postpartum Telogen Effluvium. Arch. Aesthetic Plast. Surg. 2017, 23, 73-78.
25. Piérard, G.; Piérard-Franchimont, C.; Nikkels-Tassoudji, N.; Nikkels, A.; Léger, D. S. Improvement in the inflammatory aspect of androgenetic alopecia. A pilot study with an antimicrobial lotion. J. Dermatol. Treatment, 1996, 7, 153-157. https://doi.org/10.3109/09546639609086877.
26. Wessagowit, V.; Tangjaturonrusamee, C.; Kootiratrakarn, T. et al. Treatment of male androgenetic alopecia with topical products containing Serenoa repens extract. Australas J. Dermatol. 2016, 57, 76-82. https://doi.org/10.1111/ajd.12352.
27. Barat, T.; Abdollahimajd, F.; Dadkhahfar, S.; Moravvej, H. Evaluation of the efficacy and safety of cow placenta extract lotion versus minoxidil 2% in the treatment of female pattern androgenetic alopecia. Int. J. Womens Dermatol. 2020, 6, 318-321. https://doi.org/10.1016/j.ijwd.2020.04.012.
28. Tansathien, K.; Ngawhirunpat, T.; Rangsimawong, W.; Patrojanasophon, P.; Opanasopit, P.; Nuntharatanapong, N. In Vitro Biological Activity and In Vivo Human Study of Porcine-Placenta-Extract-Loaded Nanovesicle Formulations for Skin and Hair Rejuvenation. Pharmaceutics. 2022, 14, 1846. https://doi.org/10.3390/pharmaceutics14091846.
29. Masoud, F.; Alamdari, H.A.; Asnaashari, S.; Shokri, J.; Javadzadeh, Y. Efficacy and safety of a novel herbal solution for the treatment of androgenetic alopecia and comparison with 5% minoxidil: A double-blind, randomized controlled trial study. Dermatol. Ther. 2020, 33, 14467. https://doi.org/10.1111/dth.14467.
30. Pyzik, M.; Plichta, D.; Śpiewak, R. Analiza występowania składników deklarowanych jako aktywne w preparatach przeciw wypadaniu włosów oraz przegląd systematyczny badań nad ich skutecznością. Estetol Med Kosmetol 2020, 10, 006.pl. DOI: 10.14320/EMK.2020.006.pl
31. Szendzielorz, E.; Śpiewak, R. Placental extracts, proteins, and hydrolyzed proteins as active ingredients in cosmetic preparations for hair loss: A systematic review of available clinical evidence. Appl Sci 2024, 14, 10301, doi: https://doi.org/10.3390/app142210301.
32. Szendzielorz, E.; Śpiewak, R. Caffeine as an Active Molecule in Cosmetic Products for Hair Loss: Its Mechanisms of Action in the Context of Hair Physiology and Pathology. Molecules 2025, 30, doi: 10.3390/molecules30010167.
33. Szendzielorz, E.; Śpiewak, R. Caffeine as an Active Ingredient in Cosmetic Preparations Against Hair Loss: A Systematic Review of Available Clinical Evidence. Healthcare (Basel) 2025, 13, doi: 10.3390/healthcare13040395.
34. Szendzielorz, E.; Śpiewak, R. Adenosine as an Active Ingredient in Topical Preparations Against Hair Loss: A Systematic Review and Meta-Analysis of Published Clinical Trials. Biomolecules 2025, 15, 1093, doi: https://doi.org/10.3390/biom15081093.
35. Śpiewak, R.; Szendzielorz, E. Ingredients of Trichological Shampoos with Alleged Beneficial Effects on Hair - What Is Really Known About Their Efficacy? A Scoping Review of an Area with More Unknowns than Knowns. Cosmetics 2025, 12, 262, doi: https://doi.org/10.3390/cosmetics12060262.

Finansowanie i konflikt interesów

Przedstawione badania i przygotowanie niniejszej publikacji zostało w całości sfinansowane z własnych środków autorów. Autorzy deklarują niewystępowanie konfliktu interesów w odniesieniu do treści zawartych w niniejszej pracy.

Adres do korespondencji

prof. dr hab. med. Radosław Śpiewak
Zakład Dermatologii Doświadczalnej i Kosmetologii
Wydział Farmaceutyczny UJ CM
ul. Medyczna 9, 30-688 Kraków

Data złożenia: 20 lipca 2024
Data akceptacji: 31 sierpnia 2024

Estetologia Medyczna i Kosmetologia online - www.estetologia.pl
Open Access, online ISSN 2084-2007; print ISSN 2084-199X, DOI: 10.14320/EstetolMedKosmetol
Wydawca udziela zgody na korzystanie z tego serwisu wyłącznie pod warunkiem akceptacji regulaminu oraz respektowania praw autorskich
Document created: 30 April 2024, last updated: 16 December 2025
© Radosław Śpiewak Instytut Dermatologii